حبیب عثمان/ در شماره‌های قبلی مجله «هفته» صفحه آریانا یادآور شدیم که:

گذشته‌ها، تاریخ، فرهنگ، طبیعت زیبا، میراث‌های فرهنگی، آبادات تاریخی، مشاهیر و همچو برازنده‌گی‌های افغانستان معرفی خواهد شد. این سرزمین در گذر تاریخ مورد تاخت و تاز کشور کشایان قرار می‌گرفت. بارها و به مراتب ویران، اما دوباره سربلند کرده آباد شد. هر گوشه و کنار این کشور از خود قصه‌ها، دردها، افتخارات و گفتنی‌ها دارد که باید بیان شود. بعضی از ولایات کنونی افغانستان زمانی مرکز فرمان‌روایان و پادشاهان بود که می‌توان از بلخ، هرات، قندهار، غزنی، کابل و ننگرهار نام برد. که شهرهای؛ کابل، بلخ یا بخُدی، غزنی و هرات معرفی شد. این‌بار به شهر باشکوه قندهار می‌رویم.

«الا ای قندهار ای مرز و بوم قهرمان پرور

به بامت خرقه‌ی پاک محمد سایبان بادا»

قندهار یا کندهار شهری‌ست در جنوب افغانستان که دومین شهر پرجمعیت کشور محسوب می‌شود. این شهر بین رودهای ارغنداب و ترناک به شکل یک مربع مستطیل واقع شده است. چون طبق نقشه ساخته شده بسیار منظم است. شهر به چند محله تقسیم شده و هر محله متعلق به یک یا چند قوم و قبیله است و بیشتر اهالی آن را پشتون‌ها (عمدتا درانی) تشکیل می‌دهند.

در ولایت قندهار علاوه بر پشتون‌ها، اقوام بلوچ، تاجک و هزاره نیز سکونت دارند و در پهلوی آن برخی از هندوها در آن جا مستقراند

 در اطراف قندهار باغ‌های میوه، تاکستان‌ها و زیارت‌گاه‌های بسیار است.

نام قندهار در آثار تاریخی… گذشته‌های دور:

به روایات آثار تاریخی کشور هم‌چو اثر احمدعلی کهزاد؛ اسم موجوده قندهار از نام بزرگ‌ترین پادشاه دودمان مستقل پهلوا به میان آمده زیرا او به اسم خود شهری درحوزه ارغنداب به نام «گند و قار » یا چیزی شبیه آن بنا کرده بود.

بطلیموس جغرافیه‌نگار کلاسیک یونانی مصری که در قرن دوم مسیحی می‌زیست آریانا را به هفت ولایت تقسیم کرده بود:

پنجم آن، انجیانا (سیستان و قندهار)

ششم آن، اراکهوزیا (غزنی و سلسله کوه سلیمان و اندوس) بود (اراکهوزیا نام دیگر قندهار است).

برخی برآن‌اند که قندهار را لهراسپ شاه معروف ساخته است.

 

قندهار در زمان اسکندر مقدونی:

به روایت مأخذ ذکر شده، اسکندر از مملکت اورگت‌ها، به طرف شمال پیش رفته به اراکهوزیا رسید. ولایت اراکهوزیا یا قندهار امروز یکی است. دریای که از این ولایت می‌گذرد، نظر به تذکر بطلیموس اراکوتس نامیده می‌شد که از اندوس بوده که مسئله را مشکل می‌سازد، که آیا کدام دریا خواهد بود. زیرا در ولایت اراکهوزی چندین دریا دیده می‌شود بزرگترین این دریا رود هلمند است. جای آمده که رود اراکو عبارت از رود ارغنداب یا ارگنداب به حیث دریای اراکهوزیا بیشتر تثبیت می‌شود. بطلیموس از چند شهر اراکهوزی نیز یاد کرده. اسکندریه یعنی شهر قندهار و ممکن با فرساگ هم تطبیق شود. اما در وقتی که اسکندر باین قسمت وارد می‌شود شهری در این جای وجود داشت و آن اسکندریه نمی‌باشد و اسکندر در حوالی قندهار حالیه حسب معمول قلعه نظامی بنا کرد و نام آن را «اسکندریه اراکهوزی» گذاشت. موقعیت این قلعه نظامی غالبا به جنوب قندهار بوده اگر شهرهای قدیم و جدید را در نظر بگیریم؛ این قلعه نظامی اسکندر با شهر قدیم قندهار و شهر احمدشاهی سه کنج مثلثی را تشکیل می‌دهند.

 

تسلط و دست‌اندازی بیگانه‌ها به شهر قندهار:

در سال ۳۰۵ قبل میلاد موریاها بر پاراپامیز (گنداره یا گندهارا)، رخج و گدروزی (گدروزیا- بلوچستان) تسلط یافتند. در این دوران دین بودایی توسط آشوکا به این سرزمین وارد شد.

پس از اسلام، قندهار جزیی از خراسان بزرگ به شمار می‌آمد، دو بار شهر به طور کامل ویران گردید. بار اول به دست مغول و بار دیگر در پایان قرن هشتم به دستور امیر تیمور گورگانی.

در اوایل سده‌ی شانزدهم میلادی مغولان هند قندهار را گرفتند، طی دو صد سالی که مغولان حکومت هند را دست داشتند، شهرهای مرزی خراسان از سه طرف مورد کشمکش محل بود. مغول‌ها از یک طرف، صفویان از سمت غرب و ترکان ازبک از سمت شمال.

دولت بابری هند با لشکرکشی‌های متعدد خود به افغانستان باعث صدمه اقتصادی و فرهنگی شد. در سال ۱۵۰۵ میلادی که دولت گورگانی در هرات به سقوط می‌رفت از کابل به غزنی و قلات کشید و زابلستان را ازحکام ارغنی قندهار گرفته به برادر خود جهانگیر داد، بار دیگر بابر از کابل به قندهار تاخت.

 

قندهار، کابل و هرات در جهت سرکوب مدعیان متخاصم بارها متحد شدند:

وقتی مغول‌ها، صفویان و ترکان از سه طرف به کشور ما دست درازی کردند قیام‌ها، مخالفت‌ها و مبارزات مردم در هر گوشه و کنار کشور شروع شد. کابل، قندهار و هرات بارها میان این مدعیان متخاصم دست به دست شدند. در این دوران خوشحال خان ختک شاعر جنگ‌جوی مشهور پشتون علیه سلطه‌ی بابری‌ها قیام کرد. دولت صفوی که در جنوب غرب خراسان حکومت می‌کرد در برابر مخالفت و قیام‌ها از پا درآمد.

 

دولت هوتکی در قندهار:

دولت هوتکی در قندهار در واقع تشکیل دولت سرتاسری آینده افغانستان بود. مفکوره  طرد دشمن خارجی و حصول استقلال ملی از دست قشون صفوی ایران، قندهار مستحکم و آماده برای پیش‌آمدی شده قبایل و خان‌ها و مردم شهر در پشت سرحکومت ملی قرار گرفته بودند. قلعه‌های اطراف قندهار غرض راه‌های ورود دشمن، مستحکم شده به جمع کردن و ساختن اسلحه در داخل شهر آزاد گردید. در سال ۱۷۱۱ قشونی مرکب از ۳۰ هزار نفر ایرانی و گرجی تشکیل و به قندهار سوق نمود. این سپاه در ساحل هلمند با قشون مدافع میرویس خان مقابل شد و توانست که میرویس را منهزم نماید. میرویس امر داد که دروازه‌های شهر قندهار را ببندند، شهر در محاصره بود. مردم قندهار به سختی دفاع می‌کردند. میرویس در خارج از شهر بود در چنین وقتی هجوم او با ۱۶ هزار نفر شروع شد. میرویس از یک طرف و اهالی شهر از طرف دیگر قشون صفوی را می‌فشرد و از بین می‌برد به این ترتیب اردوی ۳۰ هزار نفری دشمن معروض تباهی گردید. در این جنگ فقط صد نفر آن‌ها زنده ماندند. در سال ۱۷۱۲ استقلال قندهار بکلی تحکیم گردید. میرویس خان هوتک از قبیله غلجایی پشتون بود که به تسلط گرگین خان گرجی الاصل صفوی در قندهار پایان داد و دولت مستقل هوتکی را تأسیس کرد.

 

دولت ابدالی‌ها در قندهار به قیادت احمدشاه ابدالی:

حکومت غلجایی قندهار در ۱۷۳۸ توسط نادرافشار پایان داده شد. نادر افشار سرانجام خود به خاطری تندخویی‌اش در ۱۷۴۷ در قوچان توسط افسران قزلباش لشکر خود به قتل رسید. بعد از این حادثه احمدشاه ابدالی که یکی از سران قبیله پشتون های ابدالی، افسر گارد محافظ نادر افشار و معاون قشون افغان بود با نیروی شش هزار نفری خود به سوی قندهار رهسپار شد و «لویه جرگه» (مجلس بزرگ) را در مزار شیرسرخ قندهار برای انتخاب یک رهبر ملی از میان خود افغان‌ها تشکیل و سرانجام به عنوان پادشاه افغانستان تعیین گردید.

آخرین دولت در افغانستان که حدود سیاست مملکت را با حدود طبیعی آن منطبق ساخت دولت ابدالی در قرن هژدهم بود که از دریای سند تا کابلستان و از نزدیک کشمیر و نورستان تا قندهار و ملتان مسکن افغان‌ها خوانده شد. احمدشاه در سال ۱۷۵۳ شهر کنونی را ساخت و آن را احمدشاهی نام نهاد و «اشرف البلاد» لقب داد. تیمورشاه بعدا پایتخت کشور را از شهر قندهار را به کابل انتقال داد./ ادامه دارد.

منابع: تاریخ افغانستان، اثر کهزاد، افغانستان درمسیر تاریخ، اثر غبار، ویکی پدیا، اخبار فارسی بی. بی. سی، پژواک و شبکه اطلاع رسانی افغان.

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here